Η ναυτική παράδοση στην Αλόννησο και τις Βόρειες Σποράδες

Το νησιωτικό συγκρότημα των Βορείων Σποράδων βρίσκεται στα ανατολικά της χερσονήσου της Μαγνησίας και σε ευθεία απόσταση … ναυτικών μιλίων από τα μικρασιατικά παράλια και …ναυτικών μιλίων από τη Χαλκιδική, ιδιαίτερα τη χερσόνησο του Άθω. Η Αλόννησος διασώζει τα παλαιότερα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας στο Αιγαίο, ήδη από την παλαιολιθική περίοδο, την εποχή δηλαδή που ήταν ακόμη χερσαίο τμήμα. Φαίνεται ότι εκεί, ιδιαίτερα στη νοτιοανατολικά πλευρά, υπήρχε ένας σταθμός κυνηγών, όπως προκύπτει από την πληθώρα ευρημάτων όπως λεπίδες και βέλη. Ανασκαφές του Δ. Θεοχάρη στο μικρό νησάκι Βράχος της παραλίας Κοκκινόκαστρο, αποκάλυψαν και νεολιθικά ευρήματα. Κατά τη μυκηναϊκή περίοδο η νησιωτική διαμόρφωση είχε πλήρως ολοκληρωθεί και τα νησιά αναφέρονται στη μυθολογία σε σχέση με το βασιλιά Πηλέα, πατέρα του Ιάσονα. Στην αρχαιότητα, μόνον η Σκιάθος έφερε το σημερινό της όνομα, ενώ η Αλόννησος ήταν γνωστή ως Ίκος και η Σκόπελος ως Πεπάρηθος. Τα νησιά βρίσκονταν στη ρότα εμπορικών πλοίων, όπως προκύπτει από το ναυάγιο της Περιστέρας, κλασικής εποχής, όπου σήμερα έχει δημιουργηθεί ενάλιο αρχαιολογικό πάρκο. Κατά την ελληνιστική περίοδο η “Ίκος” αναφέρεται ως άντρο πειρατών, μια ιδιότητα που θα διατηρήσει, κατά περιόδους, σε όλη της την ιστορική πορεία ως την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους. Ιδιαίτερα κατά την οθωμανική περίοδο αρκετοί ναυτικοί περνούσαν συχνά από το ναυτεμπόριο στην πειρατεία. Τα ερημονήσια της Αλοννήσου (Περιστέρα, Ψαθούρα, Κυρα-Παναγιά, Πιπέρι, Γιούρα) ήταν τα συνηθέστερα πειρατικά λημέρια, όπου συνέρρεαν πειρατές τόσο από τις υπόλοιπες Σποράδες όσο και από όλη τη Μεσόγειο. Ονομαστοί πειρατές ήταν ο Τζέλιος, ο Δουμπιώτης, ο Μανώλας, ο Ανδριώτης, ο Λίπκας. Γεγονός είναι ότι η ενασχόληση αυτή με το παράνομο εμπόριο και την πειρατεία εξόπλισε τα πλοία και έδωσε στους ναυτικούς την απαιτούμενη πολεμική εμπειρία, την οποία χρησιμοποίησαν αργότερα ως αγωνιστές κατά την ελληνική επανάσταση. Η Σκόπελος, μάλιστα, της οποίας ο εμπορικός στόλος ήταν ονομαστός, αποτέλεσε την πέμπτη κατά σειρά περιοχή παροχής σκαφών στον Αγώνα. Σήμερα, στη νήσο Περιστέρα μπορεί να δει κανείς ακόμη κατάλοιπα από τα “πειρατόσπιτα”, λίθινες κατασκευές που είχαν θέα προς τη θάλασσα αλλά δεν ήταν ορατά από αυτήν. Τα περισσότερα από τα σκαριά που χρησιμοποιούσαν οι ναυτικοί των σποράδων ήταν κατασκευασμένα στους τοπικούς ταρσανάδες. Συνηθέστερος τύπος κατά τον 17ο-18ο αιώνα ήταν το μπρίκι. Άλλοι συνηθισμένοι τύποι ήταν η μπρατσέρα και το λατίνι. Οι μεγαλύτεροι ταρσανάδες βρίσκονταν στη Σκόπελο και τη Σκιάθο. Τα σκαριά που κατασκευάζονταν εκεί ήταν κατάλληλα και για υπερπόντιο εμπόριο. Στην Αλόννησο ταρσανάδες, για χειμερινή κυρίως συντήρηση σκαφών, βρίσκονταν στα Γλυφά, στο Ρουσούμ, στις Μπαμπακιές, στο Γέρακα και στον Βασιλικό της Περιστέρας. Ορισμένα από τα σκάφη των αλοννησιωτών ναυτικών κατασκευάζονταν εκεί, τα περισσότερα όμως στα άλλα δύο νησιά. Μετά το 1900, στην Αλόννησο κατασκευάζονταν κυρίως περάματα, δηλαδή σκάφη για τη μεταφορά προϊόντων και ανθρώπων μέχρι τις κοντινές ακτές της Θεσσαλίας, αλλά και ψαροκάικα ή βάρκες για τους αλιείς. Κατά τη μεταπολεμική τουλάχιστον περίοδο καραβομαραγκοί έρχονταν από τη Σκόπελο για να επισκευάσουν ή να κατασκευάσουν σκαριά. Ένας τέτοιος καραβομαραγκός ήταν ο Δημήτρης Ρέκκας, του οποίου τα εργαλεία έχουν δωρηθεί στο Μουσείο Αλοννήσου. Όταν δούλευε εκτός έδρας, ήταν υποχρεωμένος να τοποθετεί μια πινακίδα κοντά στο σημείο εργασίας του. Η πινακίδα αυτή φιλοξενείται σήμερα στο Μουσείο Αλοννήσου. Ο τελευταίος παραδοσιακός καραβομαραγκός των Σποράδων ήταν ο Σκιαθίτης Κώστας Καλογιάννης.